De rol van de supermarkt- en foodservicebranche in een weerbare voedselvoorziening

Hoe zorgen we ervoor dat Nederland ook in tijden van crisis van voedsel voorzien blijft? Ons voedselsysteem is sterk afhankelijk van goed functionerende processen, infrastructuur en logistieke ketens. Maar hoe kwetsbaar is dat systeem wanneer verstoringen optreden? En welke rol spelen de supermarkt- en foodservicebranche in het waarborgen van de voedselvoorziening, juist wanneer de druk toeneemt?

Deze vraagstukken zijn niets nieuws, de overheid en het bedrijfsleven werken al langer aan de voorbereiding op grootschalige verstoringen. Oplopende geopolitieke spanningen dwingen om scenario’s klaar te hebben liggen voor acute crisissituaties. Het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL) werkt daarom mee aan deze crisisplannen, zodat de leden van het CBL (supermarkten en foodservicebedrijven) ook in noodsituaties Nederland van voedsel kunnen blijven voorzien. Dat doet de branche vanzelfsprekend niet alleen, maar vraagt om samenwerking met o.a. ministeries, fabrikanten en logistieke bedrijven.Supermarkten vervullen een essentiële, maatschappelijke functie. Iedere dag voorzien zij miljoenen Nederlanders van voedsel en andere dagelijkse benodigdheden. In tijden van crisis kan die functie onder druk komen te staan, maar juist dan is zij van groot belang. Foodservicegroothandels vervullen een andere essentiële maatschappelijke functie door voedselvoorziening voor mensen die dat niet zelf kunnen of mogen kopen. Denk aan zorginstellingen, gevangenissen, hulpdiensten, het leger, et cetera.

Effectief en efficiënt
Toenemende digitalisering maakt de keten en processen efficiënter en zorgt voor voedsel tegen lagere prijzen, maar vergroot tegelijkertijd ook de afhankelijkheid van complexe IT-systemen. Supermarkten spelen hier goed op in. Hoewel de huidige situatie niet in de buurt komt van een voedselzekerheidscrisis, waarbij de toegang tot voldoende voedsel voor grote groepen mensen in het geding komt, legt het wel een aantal zaken bloot rond de afhankelijkheid van deze digitale processen.

De Nederlandse supermarktsector voorziet elke dag miljoenen mensen van een ruim assortiment aan eten en drinken. Daarbij wordt gestreefd naar een hoge beschikbaarheid tegen zo laag mogelijke kosten. Achter de gevulde schappen staan logistieke processen, distributiecentra, leveranciers en digitale systemen. Wanneer digitale of fysieke voorzieningen in die processen langdurig uitvallen, heeft dat gevolgen voor de bevoorrading en bedrijfsvoering van winkels. Dit geldt ook voor mogelijke preventieve maatregelen, waarbij systemen tijdelijk worden afgesloten om grotere cyberveiligheidsissues te voorkomen.

Landelijk Crisisplan Voedselzekerheid
Om Nederland goed voor te bereiden op crisissituaties, werkt het CBL samen met het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) en andere ketenpartners aan het Landelijk Crisisplan Voedselzekerheid (LCP-V). Dit plan moet duidelijkheid bieden over de rollen en verantwoordelijkheden van de verschillende partijen in de voedselketen, naast supermarkten bijvoorbeeld ook fabrikanten, de logistieke sector en de overheid, wanneer de voedselvoorziening wordt verstoord. Op die manier moet het LCP-V helpen om de voedselvoorziening in een crisissituatie voort te zetten.

Daarbij wordt uitgegaan van verschillende crisisscenario’s, van lokale verstoringen tot een nationale ramp of oorlogssituatie. Die scenario’s helpen om inzichtelijk te maken welke maatregelen in verschillende situaties nodig kunnen zijn en welke partijen daarbij aan zet zijn.

Voor de supermarkt- en foodservicebranche is een goede voorbereiding essentieel. De beschikbaarheid van voedsel is afhankelijk van een keten waarin producenten, leveranciers, distributiecentra, vervoerders, zakelijk dienstverleners en winkels nauw met elkaar samenwerken. Uitval van één of meerdere schakels kan namelijk gevolgen hebben voor de beschikbaarheid van producten.

Supermarkten worden in het LCP-V met name betrokken rondom de distributie en logistiek van voedsel. Door de fijnmazige aanwezigheid van zowel winkels als distributiecentra in heel Nederland zijn supermarkten een geschikte partner om te ondersteunen in de distributie van levensmiddelen. Foodservicebedrijven en groothandels worden vooral betrokken als het gaat om de bevoorrading van bijvoorbeeld zorginstellingen of defensielocaties.

Het CBL en zijn leden zetten zich daarom in voor een goede voorbereiding op uiteenlopende crisisscenario’s. Daarbij staan de continuïteit van de voedselvoorziening, de veiligheid van medewerkers en consumenten en een realistische aanpak van mogelijke verstoringen centraal.

Praktische vragen: stroom, transport en voorraden
De voorbereiding op verschillende crisisscenario’s brengt mogelijke oplossingen met zich mee, maar roept tegelijkertijd ook veel praktische vragen op. Hoe blijven supermarkten, foodservicebedrijven en distributiecentra bijvoorbeeld operationeel wanneer de elektriciteit langdurig uitvalt? Noodstroomvoorzieningen kunnen uitkomst bieden, maar vragen om investeringen, onderhoud en voldoende brandstof. Ook het transport van levensmiddelen is afhankelijk van de beschikbaarheid van brandstoffen, zoals diesel.

Daarnaast is het van belang dat alternatieve voorzieningen niet alleen beschikbaar zijn, maar ook daadwerkelijk inzetbaar zijn wanneer reguliere systemen uitvallen. De mogelijke oplossingen zijn divers, maar brengen ieder hun eigen uitdagingen met zich mee op het gebied van financiering, beheer, onderhoud en uitvoerbaarheid. Daarmee is de vraag niet alleen welke oplossingen beschikbaar zijn, maar ook hoe deze op een betrouwbare en haalbare manier kunnen worden gerealiseerd en in stand gehouden.

Ook het aanleggen van noodvoorraden in de winkel of een distributiecentrum wordt regelmatig genoemd als mogelijke maatregel. In de praktijk is dat echter complexer dan het op het eerste gezicht lijkt. Supermarkten hebben hier in de winkels en distributie simpelweg geen ruimte voor. En welke producten moeten worden opgeslagen, in welke hoeveelheden en voor welke periode? Hoe zorg je ervoor dat de voorraden regelmatig worden aangevuld en vervangen, zodat producten niet bederven of over de houdbaarheidsdatum raken voordat ze nodig zijn?

Het opbouwen van grote voorraden kan bovendien de reguliere markt verstoren. Extra vraag naar voedingsmiddelen kan de prijzen opdrijven. Wanneer grote hoeveelheden later weer op de markt komen, bijvoorbeeld om voorraden te verversen, kan juist prijsdruk ontstaan. Daar komen vragen bij over opslag, houdbaarheid, financiering en de verdeling van de kosten.

Dit benadrukt dat noodvoorraden niet los kunnen worden gezien van de bredere inrichting van de voedselvoorziening. Heldere keuzes zijn nodig over het doel van dergelijke voorraden, de producten die ervoor in aanmerking komen, de financiering en de verdeling van verantwoordelijkheden. Daarbij is een belangrijke rol weggelegd voor de overheid, in samenspraak met de gehele keten.

Voorbereiden én kunnen improviseren
De supermarkt- en foodservicebranche bereidt zich voor op uiteenlopende noodscenario’s. Toch is het onmogelijk om alle risico’s uit te sluiten of iedere situatie vooraf volledig te voorzien. Het is daarom belangrijk om organisaties en burgers weerbaar te maken, maar ook om ruimte te houden voor flexibiliteit en improvisatie wanneer de omstandigheden daarom vragen.

Een goed voorbereid voedselsysteem vraagt om meer dan plannen op papier. Het vraagt om inzicht in kwetsbaarheden, realistische scenario’s, werkbare afspraken en een overheid en keten die elkaar weten te vinden wanneer dat nodig is.

Uiteindelijk weet je nooit precies op welke crisis je je voorbereidt. Juist daarom is het van belang om niet alleen na te denken over wat er mis kan gaan, maar vooral over hoe we ervoor zorgen dat Nederland ook onder moeilijke omstandigheden toegang houdt tot voldoende voedsel.